Istnieje obecnie kilka teorii dotycz±cych pierwotnych siedzib Słowian i kierunku ich ekspansji:
• teoria ¶rodkowoeuropejska (praojczyzna Słowian między ¶rodkow± Łab± a Bugiem; tu prym: J. Kostrzewski, L. Kozłowski, J. Czekanowski, M. Rudniecki => teoria ta, zwana autochtoniczn±, nie funkcjonuje po dzień dzisiejszy);
• teoria dnieprzańska, wskazuj±ca na praojczyznę Słowian w dorzeczu Dniepru (J. Rostafiński, M. Vasmer, L. Niederle, H. Ułaszyn) => teoria ta opiera się głównie na słowiańskich nazwach rzek górnego Dniepru (tak naprawdę powstanie tych nazw przypada dopiero na VI i VII w.); poza tym w górnym biegu Dniepru nie znaleziono żadnych pozostało¶ci po ceramice tzw. typu praskiego, która była charakterystyczna dla Słowian; tak± ceramikę znaleziono jedynie w ¶rodkowym dorzeczu Dniepru (z połowy V w.) – być może wła¶nie dlatego można s±dzić, że to terytorium było zamieszkałe przez Słowian najwcze¶niej; dolne dorzecze Dniepru nie wchodzi w grę, ponieważ na obszarze tym (stepy przyczarnomorskie) odbywały się przemarsze ludów koczowniczych i nie było warunków, by osiedlić się tu na stałe;
• teoria azjatycko – dnieprzańska, umieszczaj±ca Słowian pocz±tkowo w Azji, na północy wielkiego stepu, sk±d na kilkaset lat p.n.e. mieli przemaszerować na obszary między Bugiem a Dnieprem (K. Moszyński) => teoria ta wydaje się najbardziej prawdopodobna, ze względu np. na podobieństwa w słowach języków słowiańskich i turko-tatarskich, Moszyński wykazywał też podobieństwo w życiu duchowym (i nie tylko) tych ludów oraz inne elementy, np. wschodni sposób strzelania z łuku czy używanie krytych wozów stepowych („wieża”), podobny miał być też sposób prowadzenia walki.
Skoro teoria nr 3 jest najbardziej prawdopodobna, to możliwe s± dwie wersje:
- Słowianie przebyli 3 tys. km z Azji i w V w. osiedlili się nad Dnieprem (Czupkiewicz odrzuca tę możliwo¶ć, bo oznacza to, że byliby jeszcze wtedy koczownikami, a w V w. Słowianie prowadzili już osiadły tryb życia i zajmowali się rolnictwem)
- Słowianie, zanim przybyli nad Dniepr, na jaki¶ czas osiedlili się na wschodzie Europy w okolicy Uralu (jest to bardziej prawdopodobne, gdyż występuj± podobieństwa w językach ludów finougryjskich i w prasłowiańszczyĽnie, a zatem ludy te musiały ze sob± przez dłuższy okres czasu s±siadować – ludy finougryjskie znajdowały się w okolicach Uralu aż do północnych wybrzeży Bałtyku; oprócz kontaktów z językami ludów finougryjskich język prasłowiański wykazuje także podobieństwo do języków irańskich, więc może okres przej¶ciowy dla Słowian znajdował się pomiędzy ludami finougryjskimi oraz irańskimi (Scytami, Sarmatami, Aorsami, Alanami) – te drugie zajmowały tereny nadczarnomorskie oraz nadkaspijskie; zatem zdaniem Czupkiewicza jedynym miejscem, gdzie Słowianie w zamierzchłej przeszło¶ci mogli s±siadować jednocze¶nie z ludami finougryjskimi i irańskimi, mógł być tylko obszar położony pomiędzy ¶rodkow± Wołg± a górami Uralu, obejmuj±cy dorzecze dolnej Kamy i dorzecze Białej, a na południu sięgaj±cy granicy stepu. Jest to kraina lasów i lasostepów, z przewag± czarnoziemu, o powierzchni około 200 tysięcy km2. Ten stosunkowo nieduży obszar jest jednak na tyle rozległy, że z łatwo¶ci± mógł pomie¶cić słowiański szczep licz±cy wówczas, jak należy szacować, około 200 – 300 tysięcy ludzi.
Na ów teren przej¶ciowy Słowianie mieliby więc przybyć z obszarów stepowych (dzisiejszy północny Kazachstan) gdzie¶ na przełomie III i II w. p.n.e.; już w II w. pojawiła się wzmianka w Zarysie geografii Ptolemeusza na temat obecno¶ci ludu pomiędzy ¶rodkow± Wołg± a Uralem, którego nazywa „Suowenoi” – niektórzy badacze maj± w±tpliwo¶ci co do tego, czy chodzi tu o Słowian, a nie np. o ludy fińskie Suomi (nieprawdopodobne wydawało się, żeby Słowianie znajdowali się tak daleko na wschodzie Europy), jednak Czupkiewicz twierdzi, że Ptolemeusz nie pomylił się w lokalizacji Słowian, gdyż nie pomylił się przy wymienianiu innych ludów.
Jeżeli Słowianie nad Dniepr przybyli w połowie V wieku, zatem pomiędzy Uralem a ¶rodkow± Wołg± mieszkaliby ponad 600 lat. Dlaczego Słowianie opu¶cili teren „przej¶ciowy”? Jak wiadomo, ominęła ich inwazja Hunów w IV wieku, natomiast prawdopodobnie albo spotkało ich zagrożenie ze strony ludów turko-tatarskich (które poszukiwały nowych ziem pod pastwiska z powodu cyklicznej, powtarzaj±cej się ¶rednio co 600 lat suszy w Azji), albo Słowianie sami zostali „wyniszczeni” przez ow± suszę. Nie jest wykluczone, że Słowianie, przesuwaj±c się w pierwszej połowie V wieku na zachód, przyczynili się do upadku państwa Hunów.
Na przełomie V i VI wieku anonimowy autor, podpisany jako Cezariusz z Nazjanzu, wspominał o pojawieniu się w tym czasie Słowian nad Dunajem, u granic państwa wschodniorzymskiego, podaj±c, że „s± zuchwali, samowolni i nie znosz±cy nad sob± panowania”. Tego samego okresu dotyczy wzmianka zamieszczona przez Prokopiusza z Cezarei w „Historii wojen”. Jest to pierwsza wiadomo¶ć o Słowianach między Karpatami a Bałtykiem. Przez ówczesnych kronikarzy Słowianie s± przedstawiani jako lud okrutny i bezwzględny, niszcz±cy zdobywane ziemie ogniem i mieczem (Prokopiusz).
Język prasłowiański był językiem wspólnym dla ludu Słowian, który następnie podzielił się na 3 frakcje: Słowian zachodnich (język: polski, czeski, słowacki, dolno- i górnołużycki), wschodnich (język: rosyjski, ukraiński, białoruski – wpierw jeden wspólny język praruski) i południowych (język: słoweński, serbo-chorwacki, macedoński i bułgarski). Człon pra- oznacza, że język ten był używany w epoce przedpi¶miennej, za¶ człon staro- dla oznaczenia pierwszego okresu epoki pi¶miennej (dlatego nazw: prasłowiański i starosłowiański nie należy rozumieć tak samo!). Język prasłowiański był jeden, za¶ języków starosłowiańskich było więcej (kiedy powstawały pierwsze teksty, Słowianie zd±żyli się już podzielić). Jako kres wspólnoty Słowian, czyli także języka prasłowiańskiego przyjmuje się wiek VI, jako pocz±tek za¶ – ok. 1500 r. p.n.e.
Rodzina słowiańska wywodzi się z dużej rodziny języków indoeuropejskich. Poza Słowianami w jej obrębie znajdowały się także rodziny: bałtycka (dzi¶ język litewski i łotewski, kiedy¶ język dawnych Prusów oraz JadĽwingów), germańska, italo-celtycka (podzielona dalej na grupę italsk± – i tutaj głównie łacina, od której wzięły się póĽniejsze języki romańskie; a także na grupę celtyck± – póĽniej język walijski, szkocki i irlandzki), dialekty grecko-macedońskie (pozostało¶ć: greka), iliryjsko-wenecka (dzi¶ język albański), tracko-ormiańska (pozostało¶ć: język ormiański na południowo-wschodnim brzegu Morza Czarnego), indoirańska (aryjskie dialekty Indii, od nich póĽniej język wedyjski, oprócz tego dialekty perskie, czyli irańskie, także język awestyjski), luwihetycka oraz tocharska (obie wyszły z użycia).
„Język prasłowiański będzie zawsze tylko przypuszczeniem”, ponieważ nie zachowały się żadne teksty w tym języku – jedynie Konstantyn i Metody ok. 863 r. w swoich kopiach przekładu Pisma ¦więtego posługiwali się językiem bardzo zbliżonym do prasłowiańskiego, jednak jest on „zabarwiony” odmian± bułgarsko-macedońsk±.
BIBLIOGRAFIA:
1. L. Czupkiewicz, Najdawniejsze siedziby Słowian, „Problemy” nr 2, 1989 r. strony: 35-36, 45-46.
2. L. Moszyński, Wstęp do filologii słowiańskiej, Warszawa 1984, s. 167-181.
3. T. Milewski, Językoznawstwo, Warszawa 1967, s. 127-202.
MARTA AKUSZEWSKA
Podobne:
- Objazdowa wycieczka do Chorwacji Biuro podróży „Martin” ma dla swych klientów niezwykł± ofertę: wycieczka objazdowa po Chorwacji, wraz z Istri± (Riwier± Kvarnersk±), Riwier± Kasztelańsk± oraz Bo¶ni± i Hercegowin±. Wycieczka trwa dwana¶cie dni i jest......
- Zorza polarna Zorza polarna to zjawisko ¶wietlne obserwowane na wysokich szeroko¶ciach geograficznych. Znajduje się tylko za kołem okołobiegunowym , chociaż w sprzyjaj±cych warunkach bywa widoczna nawet w okolicach 50. równoleżnika. Jej powstawanie...
- O czym pamiętać, będ±c w Parku Narodowym Tatry Wysokie na Słowacji Jeżeli kto¶ pragnie się tam wybrać, a chciałby wynaj±ć sobie przewodnika, należy się wcze¶niej skontaktować z Domem Horskiej Służby. Dotrzeć na miejsce można międzynarodowymi liniami lotniczymi do Bratysławy, Brna w......
